Luyện tập động tác ngón cái chéo bên trên: Tốc độ, Động tác Glissando (P44)

Chúng ta bây giờ hãy bàn thảo các quy trình để luyện tập các âm giai nhanh TO. m gia RH C major chiều lên chứa hai nhóm parallel set (PS) 123 và 1234. Trước nhất, hãy sử dụng các bài tập PS (xem mục III.7) để chơi một nhóm 123 tốc độ nhanh, với ngón 1 trên C4. Rồi luyện tập 1231 với ngón cái đi lên và kế đó đi xuống ngay sau ngón 3, hãy nhanh chóng chuyển ngón 3 tránh đường khi ngón cái đi xuống. Hầu hết các động tác sang bên của ngón cái được hoàn thành bằng sự chuyển động của bàn tay. Ngón 1 cuối nhóm chính là móc liên kết cần thiết cho nguyên tắc liên tục (xem mục II.8). Lặp lại với nhóm 1234, với 1 trên F4, rồi thì 12341, với ngón 1 cuối nhóm lăn qua bên trên, theo sau 4, và đáp xuống C5. Hãy chơi các ngón 234 sát các phím đen để tạo thêm không gian cho ngón cái đáp xuống. Xoay cẳng tay và cổ tay sao cho các đầu ngón của 2345 lập thành một đường thẳng song song với bàn phím; nhờ vậy, khi chơi nốt C giữa, cẳng tay lập thành một góc 45 độ với bàn phím. Sau ấy, nối hai nhóm PS lại để hoàn thành quãng tám đó. Sau khi bạn đã có thể thực hiện một quãng tám, hãy thực hành hai,vv.

Khi chơi các âm giai nhanh, thì các động tác của bàn tay/cánh tay là tương tự như của glissando. Động tác kiểu glissando cho phép bạn mang ngón cái thậm chí sát hơn với các ngón cần được băng qua bởi tất cả các ngón 2 tới 5 là đang hướng nhẹ ngửa lên. Bạn sẽ có khả năng chơi một quãng tám tốc độ nhanh (độ 1 quãng tám/giây) theo lối này sau vài phút luyện tập (đừng lo lắng nếu còn bị gập ghềnh !). Hãy luyện tập sự thư giãn tới một độ mà ở đó bạn cảm giác được trọng lượng của cánh tay mình. Khi bạn đã thuần thục với TO, bạn sẽ phát hiện rằng các âm giai dài cũng chẳng khó hơn các âm giai ngắn và rằng chơi HT [bằng TO] thì không khó như chơi bằng TU. Điều này sở dĩ xảy ra là vì các thao tác bẻ vặn của khuỷu tay, vv, đã khiến cho chơi bằng TU trở nên khó khăn, đặc biệt là ở các mút cao nhất và thấp nhất của các âm giai (có nhiều nguyên do khác nữa). Điều quan trọng cần nhấn mạnh ở đây là rằng không bao giờ luyện tập các âm giai HT cho tới khi bạn đã hoàn toàn thành thục HS, bằng không, sự luyện tập HT sẽ là lợi bất cập hại. Có rất nhiều hữu ích tức thì khiến chúng ta phải luyện tập HS, trong khi chẳng có mấy hoa lợi từ HT, ngoại trừ cho một thử nghiệm chốc lát. Hầu hết các giáo viên đẳng cấp (Gieseking) cho rằng sự luyện tập các âm giai nhanh HT chỉ là một sự lãng phí thời giờ. 

Để điều khiển góc pha [phase angle] này (tức sự trì hoãn của các ngón kế tiếp) trong các nhóm PS một cách chính xác, hãy nâng cổ tay lên (luôn là rất nhẹ) khi bạn chơi các nhóm PS 123 hoặc 1234. Kế, thực hiện việc chuyển sang luyện tập nhóm PS kế bằng cách hạ cổ tay xuống để chơi TO. Các động tác cổ tay này là những động tác cực kỳ nhỏ, hầu như không thể được nhận thấy bởi con mắt không chuyên, và trở nên thậm chí càng thêm nhỏ khi bạn chơi ở tốc độ nhanh. Bạn có thể đạt cùng kết quả này bằng cách xoay cổ tay theo chiều kim đồng hồ [wrist clockwise (cw)] để chơi các nhóm PS và xoay vòng trở lại bằng cách xoay cổ tay ngược chiều kim đồng hồ (ccw) để hạ thấp ngón cái. Tuy nhiên, động tác cổ tay lên-xuống được ưa thích hơn động tác xoay cổ tay (rotation) bởi nó là đơn giản hơn, và động tác xoay cổ tay có thể được để dành cho các sử dụng khác (Sandor). Bấy giờ nếu bạn cố chơi nhiều quãng tám, nó có thể ban đầu xuất hiện tựa một đoạn đường đầy gồ ghề. 

Cách nhanh nhất để chơi âm giai tốc độ nhanh là luyện tập chỉ một quãng tám. Một khi bạn đã đạt các tốc độ nhanh hơn, hãy xoay vòng 2 quãng tám lên và xuống. Ở các tốc độ cao, các quãng tám ngắn hơn này thì hữu ích hơn bởi vì sẽ khó khi đảo chiều ở đỉnh và đáy âm giai, và các quãng tám ngắn hơn này cho phép bạn luyện tập nhiều hơn ở hai đầu cuối của âm giai. Với các câu chạy dài hơn, bạn không có sự luyện tập hai đầu thường xuyên như vậy, và tầm dãn thêm của cánh tay để với tới các quãng tám cao hơn/thấp hơn là một sự gây xao lãng không cần thiết đối với sự tập trung vào ngón cái. Cách chơi nhanh những chỗ đảo chiều ở đỉnh và đáy âm giai là chơi chúng với một áp lực xuống duy nhất của bàn tay. Ví dụ, để đảo chiều ở đỉnh âm giai, hãy chơi nhóm PS đi lên cuối cùng, nốt móc liên kết, và nhóm PS đầu tiên đi xuống, tất cả trong cùng một động tác theo chiều xuống. Theo lộ trình này, thì nốt móc liên kết được loại bỏ một cách hiệu quả bằng cách lồng nó vào trong một trong các nhóm PS đó. Đây là một trong những phương cách hiệu quả nhất cho sự chơi nhanh một nốt móc liên kết - bằng cách làm nó biết mất ! 
Trong động tác glissando, hãy lật ngửa hay quay sấp (pronate) hai bàn tay sao cho các ngón tay hướng xa khỏi chiều chuyển động của bàn tay. Bấy giờ các động tác nhấn phím của các ngón tay không là thẳng xuống, mà có một thành phần lùi lại theo phương ngang mà làm cho các đầu ngón tay được lưu lại lâu thêm một chút trên các phím khi bàn tay chuyển động dọc bàn phím. Điều này đặc biệt hữu ích cho chơi legato. Ví dụ: cho âm giai đi lên RH, hãy xoay nhẹ cẳng tay theo chiều kim đồng hồ sao cho các ngón tay hướng về bên trái. Nói cách khác, nếu các ngón tay đang đi thẳng xuống (so tương đối với bàn tay) mà bàn tay thì đang di chuyển, thì các ngón tay sẽ không nhấn thẳng xuống phím. Bằng cách xoay bàn tay theo lối glissando, lỗi này có thể được bù khuyết. Do vậy mà động tác glissando cho phép bàn tay lướt êm. Bạn có thể luyện tập động tác này bằng cách xoay vòng một quãng tám lên và xuống; bàn tay nên giống như ở động tác đi ngang sang bên của một người chơi trượt patin, với hai bàn chân luân chuyển đá sang bên và cơ thể nghiêng về bên trái và phải trong khi người đó trượt về phía trước. Bàn tay nên xoay sấp hoặc ngửa với mỗi một sự đảo chiều của quãng tám đó. Như trong trượt pa-tanh (mà bạn phải nghiêng người theo hướng nghịch trước khi bạn có thể đổi chiều chuyển động), sự xoay bàn tay (đảo ngược của tư thế bàn tay glissando) phải đi trước sự đổi chiều của âm giai, động tác này được luyện tập tốt nhất bằng luyện tập chỉ một quãng tám duy nhất.  
Với âm giai TO đi xuống RH, hãy luyện tập nhóm PS 54321, và các nhóm PS tương ứng khác, với hoặc không với các móc liên kết của chúng. Bạn cần thêm một bổ sung nhỏ để tránh làm ngón cái hoàn toàn bị gập bên dưới bàn tay trong khi nhóm PS kế đang lăn qua ngón cái. Hãy nhấc ngón cái lên sớm hết mức có thể trong khi duy trì âm giai trôi chảy, bằng cách nâng và/hoặc hạ cổ tay để kéo ngón cái lên -- hầu như đảo ngược với những gì bạn đã thực hiện cho âm giai đi lên. Nếu bạn gập ngón cái hoàn toàn bên dưới lòng tay, nó sẽ trở nên tê liệt và khó mà dịch chuyển sang vị trí kế. Đây chính là cái "bổ sung nhẹ" được nói bên trên và có phần tương tự với động tác ngón cái cho âm giai đi lên. Cho chơi TU, thì ngón cái được phép gập hoàn toàn bên dưới lòng tay. Bởi vì động tác này có phần tương tự ở TO và TU, và chỉ khác nhau ở mức độ, nó có thể dễ dàng bị chơi sai. Mặc dù các sự khác biệt ở động tác là rất nhỏ để nhìn thấy, sự khác biệt ở cảm giác đối với người chơi piano lại gần như giữa đêm và ngày, đặc biệt là ở các đoạn lướt nhanh.  
Với những âm giai cực nhanh (hơn một quãng tám trong một giây), đừng nghĩ tới chúng như những nốt cá thể, mà thành từng cụm PS. Cho RH, nếu đặt tên 123=A, 1234=B, hãy chơi AB thay vì of 1231234, tức là, hai đơn vị thay vì bảy đơn vị. Để chơi thậm chí nhanh hơn nữa, hãy nghĩ thành các cụm gồm các cặp đơn vị của các nhóm PS, AB,AB, vv. Khi bạn đã tiến bộ về tốc độ và bắt đầu nghĩ tới các cụm lớn hơn nữa, thì nguyên tắc liên tục nên được chuyển từ A1 sang AB1 rồi sang ABA (nơi mà nốt A cuối là móc liên kết). Sẽ là ý xấu việc quá lạm luyện tập nhanh, ở những tốc độ bạn không thể xoay sở thoải mái. Những cuộc thử sức chơi ở tốc độ rất nhanh là chỉ hữu ích ở việc nó khiến ta dễ dàng hơn khi luyện tập một cách chính xác ở một tốc độ chậm hơn. Do đó, hãy luyện tập hầu hết thời gian ở tốc độ chậm hơn tốc độ tối đa; bạn sẽ đạt tốc độ nhanh hơn theo cách đó. 
Hãy làm thử nghiệm sau theo để đạt cảm giác về chơi các âm giai đích thực nhanh. Hãy xoay vòng cụm PS-5-ngón 54321 cho âm giai đi xuống, theo hệ thống được miêu tả ở các bài tập PS (khởi đầu bằng Ví dụ 1). Chú ý rằng, khi bạn gia tăng tốc độ lặp, bạn sẽ cần phải chuyển hướng của bàn tay và sử dụng một lượng nhất định các động tác đẩy (thrust) hoặc xoay để đạt sự chơi mượt, với tốc độ nhanh nhất và ngay cả chơi các nhóm PS. Bạn nên nghiên cứu trong mục arpeggio bên dưới về các động tác "xô/đẩy-thrust" và "kéo-pull" (phần f) trước khi bạn có thể thực hiện đúng thử nghiệm này. Một nhạc sinh trình độ trung cấp nên có khả năng chơi nhanh hơn tốc độ 2 vòng lặp/giây. Một khi bạn đã có thể chơi ở độ nhanh này, một cách thoải mái, và thư giãn, thì hãy tiếp tục xuống một quãng tám ở cùng tốc độ, phải chắc chắn là chơi nó TO. Bạn đã phát hiện ra cách chơi một câu chạy rất nhanh rồi đó ! Mức độ nhanh bao nhiêu mà bạn có thể chơi thì tuỳ thuộc vào trình độ kỹ thuật của bạn, và khi bạn cải thiện trình độ, thì phương pháp này sẽ cho phép bạn chơi thậm chí các âm giai càng nhanh hơn nữa. Đừng quá lạm luyện tập các câu chạy nhanh này nếu chúng bắt đầu gập ghềnh bởi vì bạn có thể rốt cuộc tạo thành những thói quen chơi-phi-nhạc-cảm. Các thử nghiệm này có giá trị chủ yếu cho sự phát hiện những động tác cần khi chơi ở các tốc độ rất cao, và để đào luyện cho não bộ xử lý các tốc độ rất cao đó. Chớ để mắc vào thói quen chơi nhanh và đồng thời lại lắng nghe nó; thay vì vậy, não bộ bạn trước nhất phải có một ý tưởng rõ ràng về cái mà được kỳ vọng [tức âm nhạc/chi tiết nhạc,vv, mà sẽ được tạo thành] trước khi bạn chơi nó. 
Tốt nhất là bạn đừng bắt đầu chơi các âm giai HT cho tới khi bạn đã rất thoải mái chơi chúng HS. Nếu bạn cảm thấy có một nhu cầu luyện tập các âm giai HT (một số người dùng lối đó như các bài tập khởi động), thì hãy bắt đầu luyện tập HT với một quãng tám, hoặc một phần quãng tám, chẳng hạn chỉ một PS. Cho việc luyện tập các PS, âm giai C major là không lý tưởng bởi vì các ngón cái là không đồng bộ (synchronized) – hãy sử dụng âm giai B major, ở nó hai ngón cái của 2 bàn tay là đồng bộ, xem bên dưới. Hãy đào luyện thói quen chuyển sang chơi HT ở một tốc độ cao (mặc dù nó dường dễ hơn nhiều khi khởi đầu ở tốc độ thấp rồi dần dà tăng tốc). Để thực hiện việc này, hãy chơi một quãng tám LH ở một tốc độ nhanh mà bạn vẫn có thể thấy thoải mái nhiều lần, lặp lại nó RH ở cùng tốc độ đó nhiều lần, rồi kết hợp chúng vẫn ở cùng tốc độ đó. Đừng lo lắng nếu ban đầu các ngón tay không tuyệt đối trùng khớp nhau. Đầu tiên, hãy làm khớp các nốt khởi đầu, rồi làm khớp cả các nốt khởi đầu và nốt cuối; rời xoay vòng quãng tám ấy liên tục; sau đó làm khớp tất cả mọi nốt. Sau nữa hãy luyện tập ở tốc độ chậm, duy trì cùng các động tác trước, cho tới khi các âm giai được chơi với sự hoàn toàn chủ động và thư giãn của bạn.

Trước khi đi quá xa với âm giai C major, hãy xem xét cách luyện tập với âm giai B major. Hãy xem bảng bên dưới về cách phân ngón cho âm giai. Trong âm giai này, chỉ có ngón cái và ngón út là chơi trên các phím trắng, ngoại trừ ngón (4) của LH. Tất cả các ngón khác đều chơi trên các phím đen. âm giai này có các ưu điểm sau : 

(1) Nó dễ chơi lúc ban đầu, đặc biệt là với các bàn tay lớn hoặc có ngón dài. Mỗi phím rơi một cách tự nhiên dưới từng ngón và có nhiều chỗ/không gian cho mọi ngón Chính bởi lý do này mà Chopin đã dạy nó cho những những người mới học trước khi ông dạy họ âm giai.
(2) Nó cho phép bạn luyện tập chơi các phím đen. Các phím đen thì khó chơi hơn (dễ bị hụt/trượt hơn) bởi chúng thì hẹp hơn, và đòi hỏi độ chính xác lớn hơn.  
(3) Nó cho phép chơi bằng các ngón duỗi dẹt hơn (ít khum/cong hơn), điều mà tốt hơn cho sự luyện tập legato và cho sự điều khiển giọng đàn (tonal control). 
(4) Chơi TO dễ hơn nhiều với âm giai này. Đây là lý do tại sao tôi đã sử dụng âm giai C để minh hoạ phương pháp TO. Với âm giai B major, sẽ khó hơn để thấy sự khác nhau giữa các động tác TU và TO. Tuy nhiên, cho mục đích luyện tập các động tác đúng, thì B major có thể là ưu việt hơn, nếu bạn đã hiểu được sự khác biệt giữa TU và TO, bởi vì nó dễ hơn để đạt tới các tốc độ nhanh hơn mà không tạo lập các tập quán xấu.  
(5) Các ngón cái là đồng bộ ở âm giai B major, giúp nó có thể luyện tập HT, PS bằng PS. Do vậy chơi nó HT thì dễ hơn với âm giai C major. Một khi bạn đã chơi thuần thục âm giai này HT, thì việc học chơi âm giai C major HT sẽ trở nên đơn giản hơn, nhờ vậy tiết kiệm được thời giờ. Bạn cũng sẽ hiểu được một cách chính xác tại sao mà âm giai C major lại là khó chơi hơn. 
Đoạn này dành cho những người bấy lâu chỉ chơi TU và nay phải học TO. Trước tiên, bạn có thể cảm giác như thể tất cả các ngón tay của bạn rối vướng nhau và khó đạt được một ý tưởng rõ ràng rằng TO là gì. Nguyên do chính của trở ngại này là cái thói quen mà bạn đã thâu nhập khi chơi bấy lâu TU mà bây giờ cần phải gỡ bỏ. TO là một kỹ năng mới bạn cần học và hoàn toàn không khó hơn việc học một bản Invention của Bach. Nhưng tin tốt lành nhất là rằng rất có thể bạn đã biết cách chơi TO rồi ! Hãy thử chơi một âm giai bán cung (chromatic scale) thật nhanh. Khởi bằng nốt C, hãy chơi 13131231313 . . . . . Tư thế ngón dẹt có lẽ hữu dụng ở đây. Nếu bạn có thể chơi một âm giai bán cung rất nhanh, thì động tác của ngón cái chính xác là y hệt như cho TO bởi vì không thể nào chơi một một âm giai bán cung nhanh TU. Bây giờ, hãy giảm tốc động tác ngón cái âm giai bán cung này rồi chuyển nó sang âm giai B major; hãy nghĩ tới âm giai B major như một một âm giai bán cung mà trong đó chỉ có vài phím trắng được chơi. Một khi bạn đã chơi được âm giai B major TO, hãy chuyển động tác này sang âm giai C major. 
Tất nhiên, việc học các âm giai và arpeggio (bên dưới) TO mới chỉ là bước khởi đầu. Cùng các nguyên tắc này sẽ được áp dụng cho bất kỳ tình huống nào có liên quan tới ngón cái, trong bất kỳ tác phẩm nào, ở bất cứ chỗ nào mà nhanh hợp lý. Một khi bạn đã thuần thục các âm giai và arpeggio, thì các tình huống TO khác sẽ hầu như trở thành một bản năng thứ hai. Để khả năng này phát triển một cách tự nhiên, bạn phải sử dụng một sự phân ngón thích hợp và tối ưu; các sự phân ngón này được kê trong các bảng bên dưới.  

Những người mới lạ với phương pháp TO và đã trải việc học nhiều tác phẩm sử dụng phương pháp TU sẽ cần quay trở lại và sửa chữa tất cả các tác phẩm cũ đã học đó mà chứa các câu chạy nhanh và các hợp âm rải (broken chord). Lý tưởng, là tất cả các tác phẩm cũ sử dụng TU mà họ đã học đó cần được học lại toàn bộ để hoàn toàn tháo gỡ chúng khỏi tập quán TU những nơi mà TO là thích hợp hơn. Sẽ là một ý tưởng xấu việc chơi một số tác phẩm TU và các tác phẩm khác TO cho các sự phân ngón tương tự. Một cách để thành công cho sự chuyển sang TO là luyện tập các âm giai và arpeggio trước tiên để cho bạn trở nên thoải mái với TO. Kế, hãy học một số tác phẩm mới trong đó bạn sử dụng TO. Sau chừng 6 tháng, khi bạn đã thoải mái với TO, bạn có thể chuyển đổi phương pháp tất cả các tác phẩm cũ đã học TU. TO và TU nên được xem là hai thái cực của các cách sử dụng ngón cái khác nhau. Nghĩa là, giữa chúng còn có nhiều cách khác cho ngón cái. Một lợi ích bất ngờ của việc học TO là rằng bạn sẽ trở nên chơi TU tốt hơn nhiều. Sở dĩ như thế là vì ngón cái của bạn trở nên giàu khả năng kỹ thuật hơn: nó trở thành tự do . Và bạn đạt được khả năng sử dụng tất cả các động tác giữa TO và TU mà có thể đạt được lệ thuộc vào những nốt khác đang được chơi là gì và loại tình cảm bạn muốn thể hiện là gì. Ngón cái bây giờ được tự do để sử dụng tất cả các động tác sẵn có của nó và để điều khiển giọng đàn. Sự tự do này, cộng thêm khả năng chơi được nhiều chi tiết kỹ thuật khó hơn nhiều, là những cái biến ngón cái của bạn thành một ngón tay hết sức linh hoạt và đa dụng. 

Soạn giả: Chuan C. Chang (nhà khoa học)

Biên tập:  Lê Minh Hiền (nhạc sĩ)

Dịch giả: Nhật Nguyệt (thi sĩ), Đại Nhật

*** Chia sẻ, sao chép vui lòng ghi rõ nguồn bài viết thuộc bản quyền Harmony Co.,Ltd